پنجشنبه 28 تير 1397 6 ذی‌القعده 1439 Thursday 19 July 2018
شهر تاریخی سیروان (شیروان)
اثار فرهنگی و تاریخی, شهر تاریخی شیروان(سیروان)مربوط به دوره ساسانیان و دوره های تاریخی پس از اسلام می باشد, و نیز از جمله شهرهای تاریخی استان ایلام و ایران بشمار می رود که در شهرستان سیروان (شیروان و چرداول قدیم), روستای سراب کلان واقع شده است.

هلسیان - بخش میراث:شهر تاریخی سیروان در میان دره ای که از دامنه شمالی کوه قلارگ شروع و به زمین های هموار زراعی ساحل غربی رود سیمره می رسد قرار گرفته,دره ای نسبتا تنگ که اطراف ان را تپه های بلند با دامنه ای با شیب ملایم در ضلع شمال غرب که شهر را با حدود 35 هکتار در این دامنه استقرار یافته است,تپه ها ادامه بلندیهای متعدد دامنه کوه قلارگ هستند,چشمه همیشه جوشان و پر اب سرابکلان شهر و زمین های زراعی حاصلخیز ان را از نظر منبع ابی تامین می ساخته است, اب و هوای منطقه به لحاظ نزدیکی به کوه در زمستان ها بسیار سرد تر و در تابستان ها گرم می باشد و لازم به ذکر است که تمامی این منطقه و استان بر کمربند زلزله قرار دارند, شهر باستانی شیروان از شمال به روستای حسن گاوداری و مله ماران، از جنوب به کوه سیوان، از غرب به گردنه‌ی مله گون و از شرق به شهرک لومار و روستای عمارت محدود است, این شهر از جمله مراکزی است که محیطی باستانی نیزبشمار می رود.

حیات بخشی ابادی و ابادانی در این منطقه به وجود فراوانی اب ها و سرچشمه های جوشان و رودخانه خروشان و نوع طبیعت با بنیه غنی است که تاریخ شهر نشینی را در این منطقه بنیان بخشیده است و نیز نشانگر پیوستگی تداوم اب و ابادانی در ایران و تاثیر بخشی بر نوع معماری خاص با وجود اب می باشد که نظیر این تاثیرات را می توان در اکثر بناهای تاریخی ایران مشاهده نمود و مصالح معمول بکار گرفته در این اثر نظیر سنگ و ملاط - ساروج گچ طبیعی و غیره می باشد نشانگر شیوه معماری بومی ساسانی و قدمت این شهر تاریخی به این دوره می باشد

به بیان تاریخی و نوشته های مورخان و جغرافی دانان و تاریخ نویسان از دوره اسلامی تا کنون, چندین موارد شرح تاریخی بنا و چگونگی نام و مشخصات از شهر تاریخی سیروان بعمل امده است,طبق نوشته های دوره اسلامی,اغلب از نوع چگونگی موقعیت طبیعی و تاریخ و معماری این شهر خبر داده اند.

بنیان نهاد این شهر طبق شواهد و اثار و اسناد تاریخی متعلق به دوره ساسانی می باشد اما دیگر اثار براورد شده در این شهر گواه تاریخی قدمت بنیاد پیش تر این شهر از دوره ساسانی می باشد. این شهر در دوره اوج رونق, مرکز ایالت ماسبذان یا ماسه بندان از شهر های مهم و اباد ایران به دوره ساسانی بوده است. این شهر باستانی از تمامی جوانب دارای اهمیتی بیش بوده است و نوع بی نظیر اماکن مسکونی, تجاری, بازاری, حکومتی, محوطه ها, راه ها و جاده ها, پل ها و گذرگاه ها, اماکن مذهبی و ائینی, قلعه های متعدد(قلاع ها),سکونتگاه های باستانی و غیر را در خود جای داده که گواهی بر این امر می باشند. لازم به ذکر است که هر چند اکتشافات و کاووش های دقیقی از ان بعمل نیامده اما بطور یقین تاریخ این شهر در دوره های باستانی پیش از ساسانی در نخست قدمت اسقرار به صورت کوچ نشینی و روستانشینی و رفته رفته تبدیل به شهر مرکزی ایالات بنیاد شده است. هر چند امروزه بخش اعظم این اثر مورد تخریب بسیار قرار گرفته است اما به وضوح از به جای مانده های این شهر, نوع با اهمیت و کیفیت و دانش شهرسازی و نوع خاص معماری دوره ساسانیان را می توان مشاهده نمود

در میانه خرابه های این شهر, باقیمانده بنایی عظیم موسوم به قصر انوشیروان برجای می باشد. بخشی از این اثر راهرو بسیار باریک به یک اتاق گنبدی همانند زیرزمین به دخمه یا ارامگاه انوشیروان منتهی می گردد. راه یافتن به درون این مکان بسیار سخت می باشد, اهالی این منطقه بر این باورند که پیکر انوشیروان در میان گنجینه های فراوان در ان مکان مدفون می باشد و یک لوح که طلسم می باشد به خط نامفهومی در مدخل این مکان واقع می باشد که هر فرد از ان گذر کند بدون تردید به هلاکت می رسد

لسترنج در کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین های خلافت شرقی می نگارد(ص218), در باختر لر کوچک در مرز باختری عراق عرب دو ولایت(ماسبذان) و (مهرجان قذق) قرار دارد که مهمترین انها (سیروان) و (صیمره) بوده و هنوز خرابه هایی از انها در شهر برجای مانده اند. به بیان راولیسون(برهنری,سفرنامه,ص56),خرابه های سیروان(شیروان)کامل ترین بازمانده یک شهر ساسانی به شمار می ایند. دیوار منازل عموما عظیم و از سنگ و ملاط اهکی فوق العاده محکم که از کوه های مجاور اورده شده ساخته شده اند. تمام منازل زیر زمین دارند که ان هم شامل اطاق های هلالی مانند است, در میان خرابه های سیروان بازمانده بنائی عظیم موسوم به قصر انوشیروان مشاهده می شود.

بلاذری در کتاب(فتوح البلدان,ص67) بیان می دارد. ابو موسی, خود به (ما بسندان) شد, اهل انجا با وی جنگی نکردند, اهل شیروان نیز به همان شروط صلح(دینور)صلح خواستند و جزیه و خراج بپرداختند. به بیانی دیگر,سیروان شهری کوچک که بناهای ان همانند شهرهای موصل و تکریت مصالح بکار گرفته در انها سنگ و گچ می باشد, شهری که در سال 21 هجری به تصرف لشکریان ابو موسی در می اید.در مورد چگونگی نوع معماری این شهر امده است(کریمی,بهمن میرزا,لرستان پشتکوه و پیشکو و اثار,ص127),ابادی و خرابه های این شهر مصالح بکار گرفته در انها از گچ و سنگ بود, و قدمت ان متعلق به دوره ساسانیان و عینا نظیر دره شهر است,شیروان شهری عجیب و حالیه خرابه هایی به جای مانده است.

برخی از جغرافی نویسان دوره اسلامی از جمله مقدسی,ابن خردادبه,ابودلف مسعر,یاقوت,ابن فقیه,اصطخری,ابن الاثیر و ابن واضح در باب سیروان اشارات و بیاناتی داشته اند(کریمی بهمن,لرستان پیشکوه و پشتکوه و اثار ص181الی183),مقدسی شیروان را شهری معتبر معرفی نموده است,به بیان ابن خردادبه,پایتخت ما بسندان,شهر شیروان بوده است,ابن فقیه می گوید,قباد شاه ساسانی حکما و اطباء به این این شهر اورد,در کامل ابن اثیر نیز چنین امده است,که شیروان در سال 21 هجری به تصرف ابو موسی در می اید.پروفسور واندنبرگ و اورل استین از جمله کسانی بوده اند که ویرانه‌های شهر شیروان را مورد بررسی قرار داده‌اند.

در کتاب باستانشناسی ایران باستان واندنبرگ(واندنبرگ ص 96) می نویسد,اقای استین,در شیروان یا سراوکلان,ویرانه های ساختمان های دیگری از عهد ساسانیان کشف نمود.دو مورگان بیان می دارد(حبیب الله محمودیان,مقاله ای در باب الگوی معماری شیروان در عصر ساسانی و اسلامی ص5),من فکر می کنم در تپه تل شیروان,خرابه های شهری از عهد ساسانیان را باز یافتم.

اغلب این جغرافی نویسان دوره اسلامی, این شهر را جایگاهی رفیع و خوش اب و هوا و دارای درختان خرما و باغات میوه ذکر نموده اند و بیشتر انها این اثر را به دوره ساسانی متعلق دانسته اند, بر اساس ویژگی های معماری ابنیه شهر و موارد فرهنگی موجود از جمله سفالینه ها و حتی پیدایش سکه مسی گواهی می باشند که پایه های اولیه شهر مربوط به دوره ساسانی و حتی پیشتر از ان بوده است و پیشرفت و گسترش شهر در دوره اسلامی خصوصا قرون سوم و چهارم به بعد بوده است,در متون کهن گاهی به این شهر سیمره هم گفته اند لیکن اسم اصلی ان سیروان می باشد, لازم بذکر است که در گویش محلی و خصوصا در چند دهه قبل کلمه سیروان به معنی سرچشمه اب و مبدا ابها می باشد که شاید کلمه سیروان تعغیر یافته (سیراوان)باشد,اگر چه برخی ان را مربوط به نام انوشیروان ساسانی می دانند,اما بطور کلی شیروان یا سیروان(سروان), سراو به معنای سرچشمه و وان یا اوان یعنی جایگه جمع و گرد اوری اب,که حال با در نظر گرفتن موقعیت طبیعی و بنیه غنی تامین اب و وجود چشمه ساران و رودها این مفهوم می تواند معنای کلی سیروان باشد.

این شهر در دوران فعالیت خود(دوره ساسانی)دارای رونق و فعالیت بیش بوده و فعالیت خود را تا حدود قرن چهار هجری حفظ نموده است,به علت انتقال مراکز حکومتی از غرب ایران(همانند بغداد,تیسفون و همدان) به نواحی شرقی فلات ایران بعد از دوره حکومت ال بویه و ضعیف شدن موقعیت تیسفون(حدود بغداد),اطلاعات و اشاراتی در اثار تاریخی و جغرافی نویسان اسلامی در مورد سیروان و دیگر نواحی حاشیه غربی زاگرس مشاهده نمی شود.این شهر تاریخی در قرون اولیه اسلامی نیز حیات داشته و جزو ایالت جبال بوده است.

شهر تاریخی سیروان با بیش از 35 هکتار مساحت با مصالح محلی هم چون قلوه سنگهای رودخانه ای و نتراشیده و ملاط گچ(ساروج) و عموما در دو طبقه احداث گردیده اند, در احداث ابنیه ان چنان که شایسته شهر باشد رعایت کوچه ها و معابر و ابراهها گردیده است, روی مسیل را پل زده اند,در اجرای ابنیه از طاق های هلالی و جناغی استفاده شده است, تزئینات داخلی ابنیه شامل گچ بریهای بسیار زیبا از گل و بوته و اشکال هندسی بصورت برجسته استفاده شده که امروزه به علت ساخت و سازهای بی رویه به غیر از انچه در زیر اوار مدفونند, مابقی تخریب گردیده اند,در حال حاضر عمده طبقات دوم ابنیه تخریب و طبقات زیر بعضا مورد استفاده اهالی محلی برای انباری و نگاه داری احشام و علوفه مورد استفاده قرار می گیرد, روستای فعلی سراب کلان بر روی بناهای متعدد برجای مانده این شهر بنیاد شده که در بعض از این ساختمان ها از همان مصالح بناهای شهر بکار گرفته اند,در میانه روستا مجموعه اتاق‌های به هم پیوسته‌ای به صورت یک تل بزرگ مشاهده می‌شود که بر بلندای آن پی اتاق های منظم مربع شکل طبقات بالایی ساختمان مشخص و معلوم است, اما طبقه یا طبقات پایین که به عنوان انبار و کاهدان مورد استفاده اهالی قرار می گرفت, هنوز پابرجا و سالم باقی مانده است.

لازم بذکر است که هم اکنون به دلیل قرار گرفتن شهر تاریخی سیروان در زیر روستای سرابکلان هیچگونه فعالیت عمرانی در این روستا صورت نمی گیرد و بیشتر اثار به دلیل وجود ابهای سطحی در حال فرسایش و تخریب هستند, متاسفانه به دلیل عدم وجود امکانات بهداشتی,پراکندگی زباله های روستا تمامی حدود محوطه این شهر را فرا گرفته اند,اغلب اثار تاریخی و بعضی از دیوارهای شهر که در میان پوشش زباله ها قرار گرفته اند در حال تخریب می باشند.

در حدود 8 تا 9 دهه قبل بیشتر ساختمان های این شهر سالم بوده اند و یکی از ساختمان ها با حدود 20 پله به طبقات زیرین ارتباط داشته است, اکثر بناهای این شهر دارای دو طبقه از سنگ و گچ و با طاق قوسی و از چهار جهت دارای ورودی و خروجی است,یکی از ساختمان های دو طبقه امروزه در مرکز روستا سالم باقی مانده که مورد استفاده اهالی است و به عنوان انبار از ان استفاده می نمایند,این اثر از سنگ و گچ و با طاق قوسی ساخته شده و از چهار جهت دارای دو ورودی و خروجی است,به دلیل مسدود بودن درها و ایجاد تغییرات در بنا نقشه دقیق بناهای جانبی ان دقیقا مشخص نمی باشد,چون بیشتر قسمت های بنا به وسیله اوار پر شده است,لذا 1/2 فضای اطاق طبقه پایین و وضعیت معماری ان نامشحص می باشد,عرض دیوار ساختمان اصلی حدود 1/5 متر است,طاق های قوسی اطاق ها تقریبا از ارتفاع1/5 متر دیوارهای اکثر بناهای باقی مانده تقریبا یکسان است,در فاصله 100 متری بنای دو طبقه,در زیر زمین یکی از این خانه های روستا چهار اطاق منظم در کناره هم مشاهده می شود که دارای ابعاد 8 در 2 متری می باشند,طاق این اطاق ها نیز قوسی بوده و از هم مصالح سنگ کلوخ و گچ در ساخت ان ها بکار گرفته شده است.

مقایسه معماری شهر شیروان با دیگر بناهای دوره ساسانی: سبک معماری بناهای سیروان با برخی اثار مانند شهر باستانی سیمره(دره شهر) و قلعه های موجود در پشته های کبیرکوه(قلعه شیخ مکان,بهرام چوبین,پل چم اب برده)همانند می باشد,لازم به ذکر است که سبک بنا,نوع طاق و نوع مصالح ساختمان های بر جای مانده از سیمره با بناهای سیروان تقریبا یکسان اند,(با در نظر گرفتن بوم اوری مصالح ساختمان سازی دوره ساسانی)تمامی بناهای دره شهر(شهر سیمره)از قلوه سنگ سائیده شده ساخته شده است. قلوه سنگ بکار گرفته در بناهای سیمره براورد شده از کناره های رود سیمره و قلوه سنگ هایی که در ساختمان شهر شیروان بکار رفته از کناره های رود شیروان برآورده شده اند.و حجم زیاد گچ مورد استفاده در شهرهای شیروان و سیمره از کوه ها و تپه های اطراف تامین شده است.سقف های بناهای هر دو شهر نیز از قلوه سنگ و ملاط گچ به صورت گنبدی درآمده و یا با طاق‌های هلالی ساخته شده است

عوامل تزئین شده و نوع انها,نمای بیرونی ابنیه با گذشت زمان و تخریب های طبیعی و انسانی به شکل نمای سنگی دیده می شوند و نمای داخلی ابنیه اندود گچ (سفید کاری)بوده که به شدت اسیب دیده اند,لیکن در قسمتهائی,دارای گچ بریهای زیبا و از گل و بوته و اشکال هندسی و طاقنماهای قابل توجه می باشند.

در مورد دخل و تصرفات انجام شده و مشهود در بنا,بسیاری از ابنیه در دوره های اسلامی مورد مروت قرار گرفته اند و خصوصا اندود داخل انها تا زمان حیات شهر چندین بار مرمت و اندود مجدد گردیده اند و در برخی ابنیه تغییراتی داده شده است,با ورود اهالی به شهر و اسکان در این منطقه خصوصا در دوره پهلوی اول و دوم و اجرای سیاست اسکان عشایر تصرفاتی در ابنیه صورت و برخی تخریب و برخی نیز با تغییر شکل اندک مورد استفاده اهالی قرار گرفته اند. به علت تخریب های جدی عوامل طبیعی و انسانی وارد شده بر شهر تعمیرات گذشته مشهود نیست ولی اندود داخلی انها نشانگر مرمت های فراوان طی دوره های گذشته می باشد.

نوع مالکیت: در حال حاضر قسمت عمده شهر تاریخی(حدود 5 درصد)ان را منازل مسکونی روستائیان محل را پوشانیده اند و منازل مسکونی و (اکثر کم بنیه)اهالی بر روی اثار و حتی طبقات اول ابنیه تاریخی احداث گردیده اند لیکن هیچکدام از این اهالی سند مالکیت نداشته و شهر تاریخی در مالکیت دولت می باشد.

برخی اثار باستانی محدوده شیروان به نواحی غربی

محدوده تاریخی (مله گون) و (قلعه هیز در) در گردنه مله گون در حد فاصل دو کوه قلارنگ و سیوان در غرب شهر تاریخی شیوان واقع شده است,فاصله این محدوده تا شیروان 7ک.م و تا شهر ایلام 24ک.م می باشد.در ابریز شرقی گردنه مذکور,قلعه سنگی هیزدر بر فراز صخره ای ایجاده گشته است,این صخره موجب شده تا دامنه شرقی این رشته کوه در ناحیه مله گون به صورت دو دره دراید,دره شمالی که بر اثر رانش کوه(سال 1357) موقعیت اولیه خود را از دست داده به نام(هیزدر)بنام می باشد و دره جنوبی که مسیر راه مالرو باستانی است(کن کاو, به اصطلاح محلی کن به معنای دره و سراشیبی و کاو به معنای رنگ ابی)نام دارد.قلعه هیزدر دارای ابعاد 45در45م با استفاده از سنگهای نسبتا بزرگ بنا شده و در پی ساختمان اثار دیوارهای سنگ و گچ مشاهده می شود,نوع سفالهای این محوطه اغلب قطور و قرمز رنگ می باشند,احتمال می رود که این بنا بعنوان راهدار برای این راه ارتباطی عمل می کرده است.

غار چهل ستون و بره زرد

در مسیر شهر تاریخی شیروان به سمت غرب علاوه بر قلعه(هیزدر)غارهای واقع اند که دارای اهمیت تاریخی می باشند,در 500م قلعه غار(چهل ستون) و در حدود 5ک ان نیز غار بزرگ(بره زرد)بر فراز کوه سیوان قرار دارند,در دامنه غار بره زرد محوطه تاریخی گهواره قرار دارد که دارای اثار دیوار و شبکه ابرسانی می باشد,تکه ای سفال این منطقه با سفال شیروان قابل مقایسه می باشد

تل شیروان: در فاصله 1/5ک سرابکلان تپه ای باستانی بنام تل شیروان متعلق به دوره های قدیمی تر واقع شده است.

روستای سراب کلان از توابع بخش لومار شهرستان شیروان و چرداول استان ایلام, با مختصات جغرافیایی 46 درجه و 43 دقیقه طول شرقی و 33 درجه و 34 دقیقه عرض شمالی، در 12 کیلومتری جنوب غربی شهر لومار و 55 کیلومتری جنوب شرقی شهر ایلام قرار دارد,این روستا از جنوب به کوه سیوان و از شمال شرقی به تپه کلاه کلان محدود می شود.

سئو

توضیح تصاویر

نمای یک زیرزمین که متاسفانه از ان بعنوان انبار علوفه(کاهدان)استفاده می شود.فضای داخل ان بسیار بزرگ و رفیع می باشد و مساحتی در حدود 30 متر مربع را دارا می باشد.

نمونه هایی از طاقهای هلالی در شهر تاریخی سیروان که باسنگهای نتراشیده رودخانه ای و ملاط گچ(ساروج)اجرا گردیده اند-و اطاقهای مربوط به طبقات هم کف با دیواره های حجیمم و زمخت که نمای درونی انها اندود گچ گردیده اند.

نمایی از دهانه تخریب شده یکی از اطاقهای این شهر

نمای قسمتی از محوطه این شهر(دید از جنوب) که در ان وجود اثار تاریخی و قرار گرفتن مساکن روستائیان بر روی اثار به واضح مشاهده می گردد.

قسمتی از قلعه معروف شهر که طبقه هم کف ان کاملا سالم بوده ولی ورودی های ان مسدود می باشند و منازل برخی از روستائیان بر روی قسمتی از ان احداث شده است.

نمای عمومی این شهر تاریخی(دید از غرب)که در ان خانه روستائیان بر روی سطح شهر تاریخی مشاهده می شوند.در این تصویر تل شیروان به شماره ثبت فهرست اثار ملی 4 در میان زمینهای زراعی دیده می شود, فاصله تل شیروان با شهر در حدود 1 کیلومتر می باشد.

 

N: 33 34 403 و E: 046 43 229موقعیت جغرافیائی

با 951 متر ارتفاع از سطح دریا

روستای سراب کلان,دهستان شیروان,بخش شیروان,شهرستان شیروان چرداول,استان ایلام

این اثر با نام ثبتی شهر تاریخی شیروان به قدمت ساسانی-اسلامی با شماره ثبتی 4165 در تاریخ 1380/07/10 در فهرست اثار ملی ثبت گردیده است.

نوشتن نظر